Spinozadag 2020: Veiligheid, Rechtsstaat, Vrijheid

De Spinozadag 2020 gaat dit jaar in fysieke vorm in Paradiso niet door. Wel zijn er sprekers bereid gevonden om hun lezingen online te publiceren. De eerste twee video's zijn onderaan deze pagina te bekijken. Ook krijgen alle kaartkopers deze informatie per mail toegestuurd.

Tijdens de Spinozadag 2020 zullen Henri Krop (Erasmus Universiteit Rotterdam), Jo Spaans (Universiteit Utrecht), Uğur Üngör (NIOD/KNAW) en Ernst van den Hemel (KNAW/Universiteit Utrecht), onder leiding van Karianne Marx, het Theologisch-Politiek Traktaat van Spinoza belichten en ingaan op het actuele debat over veiligheid, rechtsstaat en vrijheid.

Dit jaar is het precies 350 jaar geleden dat anoniem in Amsterdam het Theologisch-Politiek Traktaat verscheen. Deze symbiose van theologie en politiek doet ons, levend in een tijd waar kerk en staat gescheiden zijn, vreemd aan, maar ook Spinoza’s tijdgenoten vonden het een merkwaardig boek. Hoewel het aanhaakt bij vroegmoderne debatten over tolerantie, vrijheid en democratie, vonden zij de conclusies bizar. In 1674 is het verboden.

Tot diep in de twintigste eeuw kreeg het Theologisch-Politiek Traktaat weinig belangstelling. Het leek een gelegenheidswerk, dat alleen historici interesseerde. Daarbij komt dat de inhoud moeilijk te verenigen is met de Ethica. Pas de laatste decennia wordt het Theologisch-Politiek Traktaat algemeen erkend als Spinoza’s tweede hoofdwerk.

Net als bij de Ethica is het uitgangspunt het naturalisme. Volgens Spinoza is de menselijke verbeelding de oorzaak van het ontstaan van godsvoorstellingen bij verschillende volken. Al in de oudheid trokken filosofen uit de tegenstrijdige ‘godsbeelden’ de conclusie dat godsdiensten louter op bedrog berusten en een vorm van bijgeloof zijn. Spinoza gaat echter verder: hij wijst erop dat alle godsdiensten tot sociaal gedrag aansporen. Door zijn distantie is Spinoza de eerste religiewetenschapper.

Spinoza leefde in een tijd vol godsdienstoorlogen, maar waar de meeste filosofen, zoals Thomas Hobbes, het antwoord zien in een inperking van de vrijheid en een absoluut regerende vorst, pleitte Spinoza juist voor een democratie, die van ‘onderdanen burgers maakt’. Het is immers vrijwel onmogelijk mensen de vrijheid van denken en spreken te ontnemen. Bovendien spelen kritische burgers in de praktijk juist een belangrijke rol bij een duurzame samenleving.

Programma

De Spinozadag, onder leiding van Karianne Marx, zal worden geopend met een inleiding over het belang van het Theologisch-Politiek Traktaat door Henri Krop (Erasmus Universiteit Rotterdam). Jo Spaans (Universiteit Utrecht) zal een toelichting geven over de 17e-eeuwse context van het Theologisch-Politiek Traktaat. Uğur Üngör (NIOD/KNAW) is specialist op het gebied van genocidestudies. Üngör benadrukt de noodzaak om genocide voortdurend op de agenda van het publieke debat in Nederland, Europa en de wereld te houden. Ernst van den Hemel (KNAW/Universiteit Utrecht), doet onderzoek naar populisme, religie en sociale media en zal een ingaan op de actualiteit van het Theologisch-Politiek Traktaat anno 2020 in sociaal - religieus opzicht.