Helden van de wetenschap - Paradisolezing door prof. dr. Hans Clevers

Lezing door prof. dr. Hans Clevers (hoogleraar moleculaire genetica UMC Utrecht): (On)natuurlijke selectie / Darwin en Philippe Leblond.

Door welke wetenschappers uit het verleden zijn onze huidige onderzoekers geïnspireerd? Acht vooraanstaande Nederlandse hoogleraren vertellen in deze nieuwe serie Paradiso Wetenschapslezingen wie hun helden zijn en wat hun bijdrage aan de wetenschap is geweest.

Geneticus en arts Hans Clevers is hoogleraar moleculaire genetica aan het Universitair Medisch Centrum Utrecht. Sinds 2012 is hij president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen.

Het hart van iedere wetenschapper slaat een extra slag bij het woord Gedankenexperiment. Onmiddellijk borrelen er voorbeelden op. Einstein bedenkt de relativiteitstheorie, in gedachten zittend op een lichtstraal. In een gefantaseerde lift in vrije val beseft hij het verband tussen zwaartekracht en versnelling. Galilei knoopt in zijn verbeelding twee objecten van verschillend gewicht aan elkaar om ze van de toren van Pisa te laten vallen. Los of vast, ze vallen allemaal even snel. Schrödinger illustreert kwantumeffecten met zijn bedachte kat, opgesloten in een doos met een radioactief element.

De natuurkunde heeft veel te danken aan deze gedachte-experimenten. Maar diep nadenken, gezeten op een stoel, lost in Clevers’ ervaring geen biologische vraagstellingen op. In de geschiedenis van het aardse leven heeft de evolutie iedere uitdaging met de eerste de beste redelijke oplossing beantwoord. We hebben benen om ons voort te bewegen, maar in een parallelle wereld hadden dat ook best wielen of rupsbanden kunnen zijn. Zo'n toevallige oplossing wordt, wanneer deze voldoet, gebakken in DNA en doorgegeven aan alle nageslacht. Het maakt biologen eigenlijk historici: ze ontrafelen de toevalligheden waarlangs de evolutie uit losse cellen de sequoia, de reuzeninktvis of de mens heeft laten ontstaan. Er zijn geen diepere wetten. Voor ieder probleem zijn er duizend antwoorden en ieder antwoord is even goed. Een bioloog moet voor het juiste antwoord de modder in. Letterlijk, in het veld, of figuurlijk, in het lab. Er moeten waarnemingen gedaan worden en experimenten, veel experimenten. Zitten op een stoel is er niet bij.

Maar er is een schitterende uitzondering, misschien wel het mooiste gedachte-experiment in de geschiedenis van de wetenschap: de evolutionaire selectietheorie van Charles Darwin. Clevers belicht hoe Charles Darwin tot zijn inzichten kwam. Via het werk van een andere briljante maar vergeten wetenschapper, Charles Philippe Leblond, zal Hans Clevers aan de hand van zijn eigen stamcel- en kankeronderzoek illustreren hoe Darwins theorieën zichtbaar zijn in het gedrag van stamcellen en het ontstaan van kanker.

Het programma is een samenwerking van Paradiso en Verstegen & Stigter / buro voor culturele produkties en wordt mogelijk gemaakt door bijdragen van VSNU, science center NEMO, Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen, Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen, Museum Boerhaave en VPRO.