Het Eurovisie Songfestival is misschien wel Europa’s kleurrijkste visitekaartje. Jaarlijks schuift bijna het hele continent, en zelfs verre gasten zoals Australië, aan bij dit extravagante liedfestijn. Miljoenen verzamelen zich voor een televisieavond vol zang en glinsterend nationalisme. Een feest van muziek, van eenheid. Ogenschijnlijk zonder conflict. Maar terwijl de glitterjurken schitteren en de confetti dwarrelt, ontvouwt zich een ander schouwspel. In de zaal, aan de stemtafel en achter de schermen. Dit is geen gewone show. Dit is het bal van Europa: een dans tussen diplomatie en glitter, tussen stilte en statement, tussen wie we zijn en wie we zouden willen zijn.
De eerste dans
Het spektakel begint met flamboyante kostuums en theatrale lichtshows. Ierland stuurde in 2008 een zingende handpop-kalkoen met housebeats. Finland koos twee jaar eerder voor de hardrockband Lordi, vermomd als monsters uit een fantasyfilm. Duitsland deed het al in 1979 met een absurde popact vol overdadige kitsch. De gemene deler? Al die vrolijke deuntjes fungeerden als dekmantel. Glitter dus niet als loze versiering, maar als camouflage. De kalkoen van Ierland was een protest tegen de commercialisering binnen het festival. Lordi brak met het stereotype van de keurige Europese natie en pleitte voor culturele ruimte buiten de norm. En de Duitse act haalde, met opzettelijk karikaturale koloniale beelden, een ongemakkelijke geschiedenis naar het podium. Hiermee trok de show de aandacht, maar leidde die ondertussen af van de boodschap. Die zat waarschijnlijk ergens verstopt onder een laag glitter en rookmachines. Haast oogverblindend. Zó fel, dat niemand zich nog afvroeg waar het licht vandaan kwam.
Als het masker afvalt
Maar het masker houdt niet altijd stand. Soms zegt stilte meer dan woorden en soms spreekt vooral de stem. In de puntentelling, precies daar, wordt zichtbaar wat er onder de oppervlakte leeft. Een van de bekendste voorbeelden is de puntentango tussen Cyprus en Griekenland: een dans die al sinds 1981 vrijwel zonder misstap wordt uitgevoerd. In 26 van de 31 edities gaf Cyprus zijn buurland de maximale punten. En dit is geen uitzondering. Ook elders op de dansvloer herhaalt zich een vast patroon: allianties die, jaar na jaar, ongeacht de muzikale kwaliteit, hoge scores aan elkaar toekennen. Denk aan de Balkanlanden of de zogenoemde Viking-alliantie tussen Noorwegen, Zweden, Denemarken, Finland en IJsland.
Hoe die punten worden verdeeld, verloopt via twee pijlers: de kijker thuis en een vakjury per land. Die jury bestaat meestal uit muziekprofessionals, maar doet in de praktijk eerder denken aan een culturele Tweede Kamer. Hun oordeel berust niet alleen op artistieke kwaliteit, maar vaak ook op symbolisch gedachtegoed. Samen verdelen ze de punten, waarbij geen enkel land op zichzelf mag stemmen. Best democratisch, zou je denken. Maar net zoals een kabinetsformatie zich grotendeels achter gesloten deuren afspeelt, is ook deze stemdans zelden neutraal. Regionale voorkeuren zijn onuitgesproken, maar onmisbaar voor het oplettende oog. Die glimlachen zijn eerder diplomatiek dan muzikaal.
En wanneer de geopolitieke druk toeneemt, valt het masker verder. Tijdens het conflict tussen Rusland en Oekraïne bijvoorbeeld, schoven West-Europese landen Oekraïne trouw de hoogste scores toe, terwijl Rusland langzaam uit het draaiboek verdween. Deze stilte richting Moskou werd uiteindelijk definitief toen Rusland in 2022 officieel werd uitgesloten van deelname. Het markeerde een kantelpunt voor de EBU, de organisatie achter het Songfestival: een breuk met de lang volgehouden illusie van apolitiek. Het bal besloot: met Rusland wordt niet meer gedanst.
Maar in 2024 klinkt de muziek anders. Terwijl het Internationaal Strafhof onderzoek doet naar de genocide in Gaza, blijft Israël welkom. De EBU houdt vast aan zogenaamde neutraliteit, die inmiddels meer wegheeft van ontwijking dan van een standpunt, maar juist die regie verraadt een keuze. Het gevolg is hoorbaar: boegeroep in de zaal, protesten buiten de arena. Tegelijkertijd vertegenwoordigt Joost Klein Nederland met een kritisch lied over Europese identiteit — tot hij vlak voor de finale wordt gediskwalificeerd. De ironie is pijnlijk: juist een act die het Europese project bevraagt, verdwijnt opeens uit beeld, terwijl Israël mag blijven staan.
Wat je wél mag zien, is inmiddels net zo geregisseerd als wat je hoort. Palestijnse vlaggen worden geweerd, Pride-symboliek buiten context verboden. Visuele neutraliteit is de norm geworden, zelfs als dat betekent dat zichtbaarheid wordt ingeperkt. Wat op het scherm een feest van diversiteit lijkt, is onder de tafel een stille strijd over wat er wel en niet gezegd mag worden en over wie wél en wie niét mag meedoen.
De ware dans van Europa
Het podium mag dan glad zijn; het draagt nog altijd de voetafdrukken van decennia aan politieke fricties. Opgevoerd in glitter. En dan, aan het einde van de avond, wanneer de lichten doven en de maskers afgaan, blijft de vraag hangen: met wie heb je eigenlijk gedanst? En waarom?
Misschien is dát de ware dans van Europa. Het is een spiegel van Europa’s zelfbeeld: wie erbij hoort, wie buitengesloten wordt, en hoe het continent zichzelf wil tonen. Soms flamboyant, soms zwijgend. Altijd veelzeggend. Een dans tussen zichtbaarheid en schijn, tussen vrijheid en vorm. Het masker mag dan tijdelijk zijn; de dans is dat nooit.
Tekst: Senna van Ruiten
